Türkiye bu yıl buğdayda güçlü bir üretim artışı yaşarken un fiyatlarındaki yükseliş dikkat çekiyor. Geçen yıl kuraklığın etkisiyle 17,9 milyon tona gerileyen üretimin 2026’da yüzde 26,7 artışla yaklaşık 22,8 milyon tona ulaşması bekleniyor. Tarladaki bereket ise un çuvalına aynı ölçüde yansımadı; hasat öncesinde 900-950 lira olan 50 kilogramlık ekmeklik un, 1.350-1.400 liraya çıkarak kabaca yüzde 42-47 zamlandı.
TMO alım ve satış makası tartışmada
Un fiyatlarındaki artışta Toprak Mahsulleri Ofisinin (TMO) alım-satış politikası merkezî bir yer tutuyor. TMO, 2026 sezonunda ikinci grup ekmeklik buğdayın ton başına alım fiyatını 16 bin 500 lira olarak belirlerken, 1 Ekim’den itibaren satış fiyatını 18 bin 500 lira açıkladı. Kilogram bazında 16,5 liraya alınan ürünün 18,5 liradan piyasaya sunulması, kamu stoklarının fiyatları aşağı çekmek için daha etkin kullanılıp kullanılamayacağı sorusunu gündeme getirdi.
Sektör temsilcilerine göre yüksek üretim ve güçlü stok imkânı bulunan bir sezonda TMO’nun piyasaya daha uygun fiyatla ürün vermesi, un sanayisinin ham madde maliyetini hafifletebilir. Kamu kurumunun rolünün yalnızca üreticiden almakla sınırlı kalmaması; ihtiyaç dönemlerinde arzı ve fiyatları dengeleyecek biçimde stokları devreye sokması isteniyor.
Maliyet zinciri yalnızca buğday değil
Buğday ile un arasındaki fark yalnızca ham madde fiyatından oluşmuyor. Değirmenlerin enerji, işçilik, ambalaj, nakliye ve finansman giderleri de nihai çuval fiyatını etkiliyor. Yine de arzın bolluk gösterdiği bir dönemde unun gerilemek yerine yükselmesi, zincirin her halkasının gözden geçirilmesini gerektiriyor.
Ekmeğe yansıma riski
Un zamları fırınların maliyetlerini de yukarı çekiyor. Ekmek fiyatına olası yansımanın boyutu işçilik, enerji, kira ve diğer giderlere bağlı. TMO’nun stokları hangi maliyetle tuttuğu, satış fiyatını belirlerken hangi kalemleri dikkate aldığı ve dengeleyici etkiyi ne ölçüde kullandığı, hem un sanayisi hem de tüketiciler için kritik hale geldi.
Uzmanlar, üretim rekoruna yakın bir sezonda fiyatların ters yönde hareket etmesinin enflasyon beklentilerini de etkileyebileceğini belirtiyor. Önümüzdeki haftalarda TMO’nun satış politikasında bir güncelleme yapıp yapmayacağı ve un çuvalındaki seyir yakından izlenecek.
Un sanayicileri, yüksek üretim sezonunda bile finansman maliyetinin ve enerji faturalarının çuval fiyatını yukarı ittiğini kabul etmekle birlikte, kamu stoklarının satış bandının piyasa sinyalini bozduğunu savunuyor. Fırıncılar ise un zammının ekmek gramajı veya fiyatına yansımasının kaçınılmaz olabileceğini, ancak bunun yerel rekabet koşullarına göre farklılık göstereceğini söylüyor.
Tarım ekonomistleri, rekor üretim yıllarında fiyatların gerilememesinin enflasyon beklentilerini olumsuz etkileyebileceğini hatırlatıyor. TMO’nun üreticiyi destekleme ile tüketiciyi koruma arasında kurduğu denge, bu sezonun en kritik politika tercihlerinden biri hâline geldi. Piyasa, ofisin satış fiyatında bir düzeltme yapıp yapmayacağını ve un çuvalındaki seyrin ekim-kasım döneminde nasıl şekilleneceğini yakından izliyor.
Özetle
- Buğday üretiminin 22,8 milyon tona çıkması beklenirken un çuvalı yaklaşık yüzde 45 zamlandı.
- TMO buğdayı 16.500 liraya alıp 18.500 liraya satıyor.
- Sektör, kamu stoklarının fiyat dengelemede daha etkin kullanılmasını istiyor.
- Un zammının ekmek fiyatlarına yansıma riski gündemde.
